Ter Inspiratie

Vanaf 2017 iedere laatste zondag van de maand nieuwe artikelen, blogs, citaten en tips op onze site. Mis niets en meld u aan voor ons inspiratiebulletin.

Ruth Cooiman, a...

De wereld wacht

Dit jaar, 2017, vieren we de kortste Adventstijd. Dat komt omdat de twee Kerstdagen op maandag en dinsdag vallen en de vier zondagen voorafgaand aan Kerstmis, de Adventszondagen zijn. We zullen dus een poosje moeten wachten tot de tijd vervuld is.
Gaande naar het einde van 2017, realiseer ik mij …

Lees meer

Manon Vanderkaa

Doodgaan moeten we leren

Een gesprek over levenseinde is nodig want we worden ouder dan ooit. De medische wetenschap kan ons bovendien langer dan ooit in leven houden, soms langer dan ons lief is.
Nooit eerder in de geschiedenis moesten zoveel mensen zelf nadenken over de grens van het leven en hoe ze daarmee …

Lees meer

Marga van Lenne...

De steen

Een jaar geleden is mijn echtgenoot overleden. De laatste jaren van zijn leven, maar speciaal de laatste weken, heeft hij erg veel geleden. Ik had mij dit lijden zó aangetrokken, het mij zó eigen gemaakt, dat ik het, na zijn overlijden niet meer uit mijn systeem kreeg. Zijn lijden ging …

Lees meer

Piet van Leeuwe...

Spreken is zilver (2)

Terwijl deel 1 van dit artikel ging over de communicatie met de stervende gaat het in deel 2 over de communicatie met de naasten. Ook bij deze communicatie is het zaak om het gezegde ‘spreken is zilver, zwijgen is goud’ steeds in gedachten te houden. Of een variant op dat …

Lees meer

de Redactie

Tedx Talk Sander de Hosson

Over de hele mens, over compassie en empathie, over waar het werkelijk omgaat in de zorg voor stervenden.

Lees meer

Piet van Leeuwe...

Spreken is zilver (1)

Als specialist ouderengeneeskunde en hospice-arts heb ik veel geleerd. Met name over de communicatie met (pre)terminale patiënten en hun naasten. Graag wil ik daar in dit artikel iets van overdragen. Ik besef dat iedere arts zijn of haar eigen vocabulaire zal moeten ontwikkelen en dat je dat niet uit een …

Lees meer

Ruth Cooiman, v...

De zin van stilte

Een eenzame monnik kreeg eens bezoek van een groep mensen. Nieuwsgierig vroegen ze hem wat voor nut het leven in stilte had.
De monnik, die net een emmer water uit een bron omhoog haalde, zei: ‘Kijk eens in de bron. Wat zien jullie?’ De mensen tuurden naar het water en …

Lees meer

Saskia Hoogenda...

Van de mensen in het VlinderHuys

wijs: Van de appels op de tafelsprei
tekst : Saskia Hoogendam
Mijn kleine liedje is gemaakt
Van impressies van een jaar
Van warme broodjes bij de lunch
En van studeren met elkaar
Van 16 mooie vrouwen
Hier samen in een kring
Van ‘samen doen’, dat is waar ik van …

Lees meer

de Redactie

Eerste exemplaar van ‘De dood’ voor Landelijk Expertisecentrum Sterven

Op vrijdag 20 oktober jl. vond de boekpresentatie plaats van ‘De dood’ van Elke Veldkamp waarin 15 deskundigen aan het woord komen over het levenseinde. Eén van hen was onze voorzitter Ineke Koedam. Haar bijdrage kreeg de titel ‘Het leven leert je om te sterven’ en gaat in op het …

Lees meer

de Redactie

Taboes bij orgaandonatie en sterven

Wat zijn de taboes als het over orgaandonatie en sterven gaat? Onze voorzitter komt uitgebreid aan het woord in het themanummer Taboes van het Pioniers Magazine.
Pioniers Magazine is een digitaal magazine dat pioniers ondersteunt bij hun leiderschap, hen uitdaagt bij ontwikkeling en een podium biedt om kennis en ervaring te …

Lees meer

Ineke Koedam, v...

Professor Dr. Rudi Westendorp treedt toe tot Comité van Aanbeveling

Vandaag mogen wij als bestuur naar buiten brengen dat Professor Dr. Rudi Westendorp, hoogleraar ouderengeneeskunde in Denemarken, is toegetreden tot het Comité van Aanbeveling van het Landelijk Expertisecentrum Sterven .
Westendorp vindt het opmerkelijk dat er zoveel meer maatschappelijke waardering is voor hen die uitzichtloos tegen de dood vechten dan …

Lees meer

Professor Dr. R...

Onze wil is eigen maar niet vrij

Mensen zijn sociale dieren en maken onlosmakelijk deel uit van een samenleving. Het is te midden van anderen dat wij ons uniek voelen en een eigen wil formuleren. Onverlet hebben we met die anderen een wederkerige relatie en binnen die gezamenlijkheid proberen wij onze doelen waar te maken. Het betekent …

Lees meer

de Redactie

Meer onderzoek naar voltooid leven

Lex Bohlmeijer (De correspondent) – in gesprek met Els van Wijngaarden
Els van Wijngaarden is de eerste onderzoeker ter wereld die voltooid leven bestudeerde. Haar inzichten zijn hoogst relevant nu juist dit onderwerp de kabinetsformatie frustreert. Zij zegt daarover: we moeten veel meer onderzoek doen voor we de wet …

Lees meer

Mirjam Scholten...

Keuzes rondom het levenseinde

 
In de geestige strip Sigmund in de Volkskrant zegt een meneer op straat tegen de kleine psychiater: ‘Uit voorzorg draag ik mijn “Geen euthanasie, ik ga liever gewoon dood”-verklaring” altijd bij me.’ Zo wordt in een enkele tekening en met één tekstje duidelijk hoe de vlag er in ons …

Lees meer

Sybille Wetzel ...

Als vanzelf gaat de aandacht naar binnen

Een vriendelijke jongeman heeft hem opgehaald. Hij zit naast hem en kijkt naar de jonge fietsers die zich door de zonovergoten lentedag bewegen. De auto vermindert vaart, slaat af en rijdt langzaam in de richting van een groot gebouw. De jongeman parkeert, stapt uit, loopt rond de auto, opent het …

Lees meer

Marijke Kruijs,...

Het ontbreekt ze aan niets

Een keizer krijgt van een tsaar elanden cadeau. Hij geeft ze een prachtig gebied waar ze naar hartenlust en onbekommerd kunnen grazen. Maar na een paar jaar gaan steeds meer dieren dood, zonder aanwijsbare oorzaak. Tegelijk was het alsof de overlevenden steeds apathischer werden. Hun sprongen waren niet meer zo …

Lees meer

Anne Gouweloos,...

Hoe overleef ik mijn dood, een boek over lijden

‘Hoe overleef ik mijn dood, een boek over lijden’ door Korine van Veldhijsen
Kun je blij worden van een boek over lijden en de dood? Ja, dat kan. Tenminste, als je het boek van journalist Korine van Veldhuijsen leest. De inhoud is samengesteld in de vorm van interviews en geschreven …

Lees meer

Anne Gouweloos,...

Kijk zijn voeten maken een dansje

‘Kijk, zijn voeten maken een dansje… de zin van muziek aan het levenseinde’ door Yolanthe Cornelisse
Muziek maakt gezond’ schrijft Yolanthe Cornelisse aan het eind van haar boek. Cornelisse is muziektherapeut en speelt voor stervenden. Ze gebruikt daar diverse muziekinstrumenten voor. Zoals een kleine lier en een reverieharp.
Als muziek …

Lees meer

Anne Gouweloos,...

Wat kan mij gebeuren? Leven met René Gude

‘Wat kan mij gebeuren? Leven met René Gude’ door Babs van den Bergh
November 2007: filosoof René Gude hoort het bot in zijn bovenbeen knappen wanneer hij zich verstapt. De arts in het ziekenhuis constateert ‘Femur rechts als gevolg van fybreuze dysplasie’  oftewel: ziek bot in rechterdijbeen. De arts tekent …

Lees meer

Irma Haacke, st...

Geboren worden en sterven

Tijdens mijn werkzaamheden als verloskundige heb ik met veel ontzag kunnen zien hoe een geboorteproces tot stand kwam en verliep. Individueel zeer verschillend, maar van universele kwaliteit. Tot op zekere hoogte wetenschappelijk te beschrijven, maar onmiskenbaar mysterieus en spiritueel.
Ontzag voor het natuurlijke verloop
Vijf jaar geleden stierf mijn moeder. …

Lees meer

Elly Wiekart-Bu...

De geboorte van een vlinder

Op 6 juni 2017 heb ik tijdens de afronding van de opleiding Omgaan met Sterven mijn werkstuk ‘De geboorte van een vlinder’ gepresenteerd.
Ontdekkingsreis
De geboorte van een vlinder, zoals ik mijn verslag heb genoemd, heeft alles te maken met de ontdekkingsreis gedurende negen maanden in de opleiding Post-HBO …

Lees meer

Laetitia Ooms, ...

Bezield mijn licht laten schijnen

Ik kijk terug op een mooie tijd van 9 maanden. Vanuit onrust, crisis, op mijn werk ben ik op zoek gegaan. Op zoek naar verdieping, nieuwe kansen en mogelijkheden. Het Chinese schriftteken voor crisis is samengesteld uit de tekens voor ‘gevaar’ en ‘kans’. Zo ben ik terecht gekomen bij deze …

Lees meer

Caroline Brand,...

In het licht zie ik dat stof danst

Ik zie mezelf als stof dat danst – dansend met het leven, dat in mij levend en tegelijk stervend is, elke dag opnieuw, opbloeien, zijn en afnemen, sterven en opgenomen worden, om weer opnieuw op te bloeien, van moment tot moment, een lief leven lang.
Dit zijn de titel en …

Lees meer

de Redactie

Verslag symposium Aandacht voor Sterven

Inmiddels ligt het eerste symposium van het Landelijk Expertisecentrum Sterven achter ons. Met maar liefst meer dan 400 aanmeldingen was het symposium op voorhand al geslaagd. Terugkijkend kunnen we dat alleen maar bevestigen. We hebben veel positieve reacties ontvangen. Enkele minpuntjes zijn er ook, die we zeker zullen evalueren.

Lees meer

Ineke Koedam, o...

Het zelfgekozen einde

Euthanasie is altijd ‘uit vrije wil’ en in die zin ‘zelfgekozen’. Een patiënt vraagt en de arts voert de euthanasie uit mits aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan. Een belangrijk misverstand is dat euthanasie een recht zou zijn. De wet regelt echter niet het recht op euthanasie maar geeft artsen de …

Lees meer

Rob Bruntink, j...

Verschillen tussen euthanasie en palliatieve sedatie

Er bestaat veel onenigheid in het land over de verhouding tussen palliatieve sedatie in de laatste levensfase en euthanasie. Volgens sommigen is sedatie een verkapte – ‘langzame’ – vorm van euthanasie: de patiënt gaat immers dood na een ingreep van een arts. Anderen benadrukken de verschillen met euthanasie.
In het …

Lees meer

de Redactie

Een grotere natuur

Een vrucht in de natuur
een appel of een dennenappel
laat niet eerder los
dan wanneer het proces van afhechting
voltooid is.
Niet eerder.
Ook de mens is deel
van een grotere natuur
met een eigen proces van afhechting
voor een voltooid geheel.
In onze dagen en in onze maatschappij

Lees meer

Ineke Koedam, o...

Het collectieve sterven

De Callery perenboom, nu bekend als de ‘Survivor Tree’, werd ontdekt in de enorme puinhopen van Ground Zero na de terroristische aanslagen op 11 september 2001. De zwaar beschadigde boom werd verzorgd, gevoed en verpleegd en staat nu, weer helemaal gezond, op het 9/11 Momorial in Manhattan als een levende …

Lees meer

Ruth Cooiman, v...

‘Mache dich mein Herze rein’

Als ik de telefoon die avond aanneem, hoor ik aan haar zachte, dunne stem dat ze voelt dat ze achteruit gaat. De laatste weken ben ik wekelijks bij haar geweest om haar een ritmische inwrijving te geven, waar ze van genoot. Haar lichaam op een aangename manier voelen, ervaart ze …

Lees meer

Ineke Koedam, o...

Overgangsgebied en tussentijd

Wanneer houdt het leven op en is iemand dood? Is dat op het moment dat het hart niet meer klopt, het bloed niet meer stroomt en de schouwarts de dood heeft vastgesteld? Maar hoe komt het dan dat hospicewerkers met grote regelmaat na het fysieke overlijden een aanwezigheid ervaren? Een …

Lees meer

Mariska Bruntin...

‘De kist moet dicht’

De eerste keer dat ik in aanraking kwam met postmortale zorg was toen ik als leerling-verpleegkundige in 1992 in het ziekenhuis werkte. Ik weet het niet meer exact, maar ik schat dat ik in die tijd (ongeveer een jaar, ik ben voortijdig gestopt) drie of vier mensen dood heb gezien, …

Lees meer

Ingrid Deij, se...

De praktijk van waken

Het oerbeeld van de behoefte aan waken bij een stervende vinden we in de evangeliën.
Na het Avondmaal komt Christus met zijn leerlingen aan bij de Hof van Gethsemane en vraagt hen om daar te blijven, te waken en te bidden, om niet in verzoeking te komen. Zelf gaat hij …

Lees meer

Korine van Veld...

Allah gaf me deze ziekte om me wakker te schudden

Mohammed Bassime (1966-2015)
Als Marokkaan ziet hij de dingen anders dan veel Nederlanders, merkte Mohammed Bassime (19-11-1966). “Mijn lot ligt niet in mijn handen of die van de artsen: mijn ziekte ligt in Gods handen.” Mirakels zijn mogelijk, van opgeven wilde hij dan ook niet horen. Hij maakte zich boos …

Lees meer

Maria Bakker, o...

Gelijke rechten voor allochtone en autochtone patiënten?

Islamitische patiënten krijgen op hun cultuur aangepaste aandacht in de zorg, schrijft verpleegkundige Maria Bakker. Behandeling wordt aangepast aan de cultuur. De beschuldiging van Denk dat bij niet Westerse migranten de stekker er eerder uitgetrokken wordt, doet haar pijn. In een open brief aan de heer Kuzu, schrijft zij:
Beste …

Lees meer

de Redactie

‘Wilt u richting Mekka liggen?’

Steeds vaker krijgen huisartsen en andere zorgverleners te maken met oudere migranten die hun laatste levensdagen doormaken in Nederland. Zorgverleners ontdekken dan, soms door schade en schande, dat hun opvattingen over een goed levenseinde niet voor iedereen opgaan. Ook palliatieve zorg dient tegenwoordig maatwerk te zijn.
Lees hier het artikel …

Lees meer

de Redactie

In Beeld: Sander de Hosson

Sander de Hosson is longarts in het Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Hij is hoofdredacteur van Probleemgeoriënteerd denken in de palliatieve zorg en schrijft columns over het belang van goede kwaliteit van leven en sterven in de palliatieve fase. Sander is lid van het Comité van Aanbeveling van het Landelijk Expertisecentrum Sterven.

Lees meer

Addy Camper, vo...

Nijntje, geboorte en dood

Bij het overlijden van Dick Bruna, 17 februari 2017
Een paar jaar geleden wilde  ik voor een zwangere vriendin een aardigheidje kopen. Had Dick Bruna niet ooit geschreven over Nijntje’s opa en oma? In een gerenommeerde boekhandel ga ik op zoek naar de titel. ‘Ja, Opa en oma Pluis’, zegt …

Lees meer

Ruth Cooiman, v...

Over aanraken gesproken

Aanraken stelt gerust, geeft vertrouwen en leidt tot overgave. Zeker als mensen weerloos en kwetsbaar zijn. Omdat ze in de laatste periode van het leven zijn, zijn er zoveel tollende gedachten over hoe het allemaal zal gaan. Dan kan het stille en liefdevolle aanraken door een ander een verlichting zijn …

Lees meer

Karin Brandt, b...

Kleur in de laatste levensfase

Een jong gezin maakte met elkaar een gezamenlijk schilderij. Vader was te ziek om mee te doen, maar keek vanuit bed naar zijn echtgenote en jonge kinderen. Er werden foto’s gemaakt en vader zette uiteindelijk zijn vingerafdrukken op het schilderij. Zo stond hij er toch op. Het was een kostbaar …

Lees meer

Madeleine Kerkh...

Aromazorg bij sterven

In de palliatieve en terminale zorg spelen niet alleen reguliere behandelingen en zorg een rol, maar ook is er een plaats voor complementaire zorg, zorg die de reguliere  handelingen aanvullen en die aansluiten op de holistische zienswijze op gezondheid en ziekte. Palliatieve zorg is zorg voor de hele mens, met …

Lees meer

Saskia Hoogenda...

Muziek aan het sterfbed

Vlak voor Pasen maak ik kennis met haar. Haar man is een jaar geleden overleden en nu is zij in haar laatste levensfase. Op Paasmorgen zit ze op de gang en luistert naar ons koortje van medewerkers. Ze is erg ontroerd door het lied “…Blijf niet huilen bij mijn graf, …

Lees meer

Ingrid Schipper...

In Beeld: Sara Allen

De Amerikaanse Sara Allen, PhD is een holistisch gepromoveerde arts. Ingrid Schippers van Energy Medicine Nederland spreekt met haar over energetische geneeskunde bij sterven en de non-invasieve methode om stervenden te begeleiden.
‘The novice can sit next to the advanced practitioner and both of them will go away with whatever …

Lees meer

Stafford Betty,...

Spirit sources

The following is taken from my latest book When Did You Ever Become Less by Dying? Afterlife: The Evidence. In the last chapter I list some of the advantages we could expect if we as a global society began to pay more attention to the spirit sources you and I …

Lees meer

Ineke Koedam, o...

Precies die vlinder

Onlangs kwam ik bij de stervende John, vader van twee dochters, getrouwd met Eva. Een mooie, bijzondere ontmoeting hadden we. Het was heel speciaal hoe de vrouwen liefdevol over hem spraken, en om hem heen stonden. Ik zag hoe ziek de man was en dat het niet lang meer zou …

Lees meer

Anne Gouweloos,...

Gedeelde doodervaring biedt steun en troost

Na de Amerikanen en Engelsen hebben nu ook de Nederlanders onderzoek gedaan naar gedeelde doodervaringen en de gevolgen ervan. Anne Gouweloos onderzocht of deze spirituele ervaring rondom het sterfbed van een geliefde invloed heeft op rouwende jongeren en zo ja, hoe dan.
‘Ik zag op de sterfdag van mijn vader …

Lees meer

Leo Fijen, lid ...

Vlinders

Ik heb het nu al een paar keer meegemaakt en het went nooit. Ik lees dan de namen voor van kinderen die vermoord zijn. En ik doe dat in het midden van de winter als het buiten guur en koud is en als de kinderen in de intimiteit van de …

Lees meer

Ineke Koedam, i...

Kennis ontsluiten

Met heel veel plezier heeft de redactie in de afgelopen maanden artikelen, blogs en columns geplaatst op onze pagina Ter Inspiratie. Op deze eerste Kerstdag plaatsen we de laatste bijdrage van dit jaar, een prachtige kerstlegende ‘De vuuraanbidders’ zo vol van symboliek en actualiteit.
Uit lezersreacties blijkt dat onze pagina …

Lees meer

Ruth Cooiman, a...

De vuuraanbidders

Een Kerstlegende, geschreven door Auke Jelsma.
Deze legende werd in de 13e eeuw dankzij Marco Polo ook in West- Europa bekend. Op zijn reis naar China was hij in het huidige Iran op de drie praalgraven van Melchior, Balthasar en Caspar en op de gemeenschap van de vuuraanbidders gestuit.
Wijs …

Lees meer

Casper H.J. van...

Sterfelijkheid van patiënten

`Ik pleit voor meer structurele training van slechtnieuwsgesprekken tijdens de heelkunde-opleiding`
Professor Casper van Eijck, chirurg in het Erasmus MC, behandelt en begeleidt voornamelijk patiënten met pancreastumoren. In de landelijke pers praat hij met enige regelmaat over de sterfelijkheid van zijn patiënten. ´Geestelijk fit zijn is binnen ons vak nog …

Lees meer

Guus van der Bi...

Overlijden en sterven

In het menselijk lichaam is de dood aan de orde van de dag. Elk uur van de dag en de nacht sterven ontelbare lichaamscellen door een actief en georganiseerd proces: de geprogrammeerde celdood. Rode bloedlichaampjes worden niet ouder dan 120 dagen, darmslijmvliescellen leven korter dan een week. Dat onze weefsels …

Lees meer

Erwin J.O. Komp...

Sterven óf leven verlengen?

Erwin J.O. Kompanje is als klinisch ethicus, wetenschapper, filosoof en publicist, al jarenlang verbonden aan de Intensive Care Volwassenen op het Erasmus MC. Hij schreef mee aan de end-to-life-richtlijn van de NVIC en heeft een heldere visie over het staken van een behandeling.
Patiënten kunnen door moderne technologie steeds langer …

Lees meer

Ari van Buuren ...

De weg van de ziel

Zij was een patiënte met ernstige hartproblemen. Zij was toen een leeftijdgenote, wat het voor mij extra confronterend maakte. Zij ging voor harttransplantatie en zocht contact met mij als geestelijk raadsman in het ziekenhuis.
Na een aantal gesprekken zei ze opeens: ‘Ari, ik weet eigenlijk niet of ik het …

Lees meer

de Redactie

In Beeld: Rob Bruntink

Rob Bruntink is journalist/auteur met palliatieve zorg als specialisatie. Eind 2016 vierde hij zijn twintig jarige bestaan als enige ‘palliatieve journalist’ op aarde. De redactie sprak met hem.
Is de stervende mens beter geworden van 20 jaar palliatieve zorg?
Ik zou graag volmondig willen kunnen zeggen dat de zorg rondom …

Lees meer

Ineke Koedam, i...

In Beeld: Adelheid Roosen

Een openhartig en persoonlijk interview met Adelheid Roosen, artistiek leider van theatergroep Zina & Adelheid | Female Economy en lid van het Comité van Aanbeveling van het Landelijk Expertisecentrum Sterven. Sterven en dood spelen een belangrijke rol in haar theaterproducties. Ineke Koedam sprak met Adelheid over haar onderzoekende tocht door het leven, …

Lees meer

Marian van der ...

Persoonlijke levenseinde rituelen

Als geen ander moment in het leven is de dood omgeven door rituelen. We kennen allemaal de rituelen bij de uitvaart. Goed bekeken is een uitvaart een ineenstrengeling van rituelen die ons helpen stap voor stap los te laten. Maar rituelen kunnen ook vóór het sterven een steun zijn voor …

Lees meer

Ineke Koedam, o...

Vliegen naar het hemelrijk

De dood is altijd omgeven geweest door mysterie en door specifieke cultuurgebonden symbolen, rituelen en tradities. In het Westen wortelen, historisch gezien, de dood en daarmee verschijnselen en ervaringen rondom de dood, in het christelijk geloof. De symbolische weerslag daarvan is onder andere op begraafplaatsen terug te vinden.
 Het idee …

Lees meer

Els Rosenmöller...

Het Laatste Avondmaal

Een culinaire verrassing in het teken van leven.
Dood gaan is misschien wel het moeilijkste wat er is. Zeker als we niet zo goed weten wat de dood is en daarom schuiven we het graag voor ons uit. Als het lukt er over te praten heeft ieder haar eigen verhaal …

Lees meer

Ton Jorna, was ...

Eenzaamheid en sterven

‘Mijn antwoord op eenzaamheid is liefde’, zo luidt de titel van een boekje over eenzaamheid en sterven dat onlangs is verschenen, en het is een citaat uit een van de brieven die vrijwilligers ten behoeve van dit boekje hebben geschreven. Het betreffende boekje is het vierde deel in de serie …

Lees meer

Ari van Buuren,...

Toerist of pelgrim?

Deze zomer maakten we vanuit Praag een ‘Tour of Terezín Concentration Camp’. Dat is een groepsbusexcursie naar het Concentratiekamp Theresienstadt of Terezín. Als we uitstappen bij Terezín zien we meteen massagraven. Tussen een Davidsster aan de ene en een Kruis aan de andere kant liggen duizenden mensen begraven. We huiveren.

Lees meer

Esther Kruiter,...

Welkom Hier

Was je thuis of ben je zoekend naar een plek 
Of kwam je aangewaaid om te ontdekken .. deze stek 
Ongeacht jouw verhaal, jouw verlangens, jouw motief 
Ik vind het fijn dat jij er bent 
Je bent zo welkom hier 

Sliep je rustig of roerde zich de nacht 
Hoe …

Lees meer

de Redactie

In Beeld: Els van Wijngaarden

Els van Wijngaarden schreef een toegankelijk boek over haar onderzoek naar voltooid leven en de vraag: Hoe gaan we, als individu en als samenleving, om met ouderdom en de dood? De redactie sprak met haar.
Wat heeft u aangezet tot het doen van onderzoek naar Voltooid leven?
In 2010 werd het …

Lees meer

de Redactie

Barmhartigheid en hulp bij zelfdoding

‘Terwijl ik dus klaarwakker was en het tegen middernacht liep en ik naar onze minister op de radio luisterde, viel het mij op dat zij veelvuldig sprak over ‘waardigheid’ en ‘barmhartigheid’: mensen hebben recht op een ‘waardig’ levenseinde en de samenleving toont zich ‘barmhartig’ als zij deze mensen het sterven …

Lees meer

Dorinda van Mar...

Laura

Mam, hoe ziet de hemel er eigenlijk uit?” Ze ligt in haar bed en kijkt me aan. Bruin krullend haar en bruine ogen. Januari 2005. Ze is vier jaar en zes maanden.
Ik probeer een beschrijving te geven van wat ik onder de hemel versta. “Maar”, besluit ik, “de komende …

Lees meer

Ruben van Zwiet...

Alsof wij drieën nooit hebben bestaan

Met mijn moeder die las
en breide tegelijk
en mijn vader die zes uur
per dag piano speelde
heb ik jarenlang gepraat,
gelachen en ruzie gemaakt
totdat ze werden ingelijfd
bij de legendarische 6 miljoen.

Een getal, waarover na ruim
een halve eeuw nog steeds
wordt geredetwist.

Hun …

Lees meer

de Redactie

In Beeld: Pim van Lommel

Pim van Lommel is oud-cardioloog, BDE-onderzoeker en auteur van het baanbrekende werk ‘Eindeloos Bewustzijn, een wetenschappelijke visie op de bijna-dood ervaring’. Van Lommel maakt deel uit van het Comité van Aanbeveling van het Landelijk Expertisecentrum Sterven. De redactie sprak met hem over wat hem als jonge arts aanzette tot het …

Lees meer

Stephan A. Schw...

Declaration for integrative end-of-life care

Declaration for Integrative, Evidence-Based, End-of-Life Care
that Incorporates Nonlocal Consciousness
Introduction

In February 2014, a group of internationally known scientists from a variety of scientific fields (biology, neuroscience, psychology, medicine, psychiatry) participated in a summit on post-materialist science. Co-organized by Gary E. Schwartz, PhD and Mario Beauregard, PhD, of …

Lees meer

de Redactie

Continuity of non-local consciousness

What kind of evidence for survival of death is most convincing for you? 
 
First of all: I don’t talk about survival of death, but about the continuity of (nonlocal) consciousness. And I am also reluctant to talk about ‘evidence’ or ‘proof’, but for me it is beyond reasonable doubt …

Lees meer

de Redactie

Het onverklaarbaarste

Vroeger waren wetenschap en religie één. De wetenschap heeft zich echter verengd en is sceptisch als het gaat om zaken die niet empirisch bewezen kunnen worden. Alles wat we niet kunnen verklaren of uitleggen noemen we een wonder maar er was een tijd waarin we, om met de woorden van …

Lees meer

Guusje Eijbers,...

Toos en Harry

Ik kom op een kamer waar een vrouw in bed ligt.
Ze is helemaal alleen op de kamer, er staan prachtige bloemen, in de vensterbank, op het tafeltje… Allemaal verschillende boeketjes. Ook zie ik een stapeltje kleurboeken, alles liefdevol geordend. Je ziet dat hier veel liefde is binnen gebracht.
De …

Lees meer

Leo Fijen, lid ...

Moeder

Nog geen maand geleden was ik op de Veluwe om een lezing te houden voor protestanten en katholieken. De vraag die centraal stond was hoe je in het leven kunt loslaten en thuiskomen. Ik vertelde daar dat dit thema het meest markant naar voren komt in het sterven. Daar is …

Lees meer

de Redactie

Nabijheid, een aspect van vertrouwen

Wat hebben stervenden nodig? Wat hebben wij nodig wanneer wij sterven?
Als antwoord op de vraag bij welke innerlijke houding vanuit de omgeving de stervende mens gebaat is, deelt zij met ons haar theorie ‘V.E.R.T.R.O.U.W.E.N.’. Deze is ontstaan uit haar visie op en ervaring uit de hospicepraktijk en bestaat uit …

Lees meer

Bert Buizert, d...

Gezichten van waardigheid

In de afgelopen periode is er ontzettend veel gebeurd, gezegd, gediscussieerd, geschreven over de laatste levensfase. Mij is opgevallen dat in ons taalgebruik over de laatste levensfase een aantal interessante bochten is genomen:
Waardigheid lijkt volledig synoniem geworden te zijn met zelf kiezen voor het moment waarop je sterft. De …

Lees meer

de Redactie

Eigenheid, een aspect van vertrouwen

 
Als antwoord op de vraag bij welke innerlijke houding vanuit de omgeving de stervende mens gebaat is, deelt zij met ons haar theorie ‘V.E.R.T.R.O.U.W.E.N.’. Deze is ontstaan uit haar visie op en ervaring uit de hospicepraktijk en bestaat uit tien steekwoorden. Vandaag gaat het over eigenheid.
‘Leven doe je …

Lees meer

de Redactie

Gehoord worden

´Wanneer een patiënt ernstig ziek is, wordt hij vaak behandeld als een persoon die geen recht heeft op een mening. Het is vaak iemand anders die de beslissing neemt of, wanneer en waar een patiënt moet worden opgenomen. Het vraagt zo weinig om te beseffen dat de zieke ook gevoelens, …

Lees meer

de Redactie

Wens, een aspect van vertrouwen

Wat hebben stervenden nodig? Wat hebben wij nodig wanneer wij sterven?
Als antwoord op de vraag bij welke innerlijke houding vanuit de omgeving de stervende mens gebaat is, deelt zij met ons haar theorie ‘V.E.R.T.R.O.U.W.E.N.’. Deze is ontstaan uit haar visie op en ervaring uit de hospicepraktijk en bestaat uit …

Lees meer

Ruth Cooiman, v...

November

In november ervaren we het verval en de teloorgang van de natuur. Door wind, storm en regen vallen de bladeren van de bomen en wordt de aarde bedekt met natuurlijk afval van wat ooit welig heeft getierd. Er is weinig meer wat tot bloeien komt in deze tijd van het …

Lees meer

Ineke Koedam, o...

Iets dat verder reikt

Ik heet je welkom voor een bijzonder moment. Samen met anderen maar misschien wel alleen. Waar je op dit moment ook bent. Weet je welkom om de herinnering aan onze overleden dierbaren in het licht te zetten in deze speciale tijd. Want een speciale tijd ís het. De maand november …

Lees meer

de Redactie

Ten Leste

Ik weet niet welke weg je neemt;
de sterren gaan hun baan ten einde
en straks is mij het dichtstbijzijnde,
het langst gewetene weer vreemd.
Maar wat bestond aan zon en maan
en wisseling van de getijden,
het was alleen opdat wij beiden
elkander niet zouden ontgaan.
Wij worden nu …

Lees meer

de Redactie

De kunst van het sterven

De kunst van het sterven
Atul Gawande houdt een gloedvol pleidooi voor de kunst van het sterven. De geneeskunde is niet in staat stervende mensen goed bij te staan, stelt chirurg Atul Gawande in zijn boek ‘Sterfelijk zijn.’
‘Mensen sterven maar één keer, laten we dat dan zo goed mogelijk …

Lees meer

de Redactie

Uithouden, een aspect van vertrouwen

Wat hebben stervenden nodig? Wat hebben wij nodig wanneer wij sterven?
Als antwoord op de vraag bij welke innerlijke houding vanuit de omgeving de stervende mens gebaat is, deelt zij met ons haar theorie ‘V.E.R.T.R.O.U.W.E.N.’. Deze is ontstaan uit haar visie op en ervaring uit de hospicepraktijk en bestaat uit …

Lees meer

de Redactie

De kokosnoot

Een man kwam bij de soefimysticus Farid met een vraag. Waarom, zo wilde hij weten, waren de mystici zo rustig in het aangezicht van de dood? Farid gaf hem geen direct antwoord, maar pakte een van de kokosnoten die hem door zijn volgelingen waren aangeboden. Hij vroeg de man die …

Lees meer

Platform theate...

Film tip NPO2: Brozer

Op vrijdag 28 oktober a.s. wordt de film Brozer, over de naderde dood van goede vriendin Leonoor van o.a. Adelheid Roosen en Mijke de Jong uitgezonden op NPO2 om 22:50 uur.
Brozer laat geen glamour en glitter zien. Geen wedstrijd. Of kanker als topsport. Maar ‘het andere gezicht’ van omgaan …

Lees meer

de Redactie

Trouw ‘uitgelicht’ d.d. 18 oktober 2016

In tegenstelling tot wat de commissie Schnabel (zie foto) in februari van dit jaar adviseerde, wil het kabinet hulp bij zelfdoding toestaan aan mensen die vinden dat hun leven voltooid is.
Hieronder vindt u onze open brief, uitgelicht in Trouw d.d. 18 oktober 2016, over gebruik van het begrip stervensbegeleider. Ineens een …

Lees meer

Ineke Koedam, o...

Het mysterie van leven en dood

Als oud hospice coördinator ben ik sterven gaan zien als een kostbaar en wezenlijk proces van ieder mens.
In dit artikel neem ik u mee in het stervensproces en geef ik inzicht in de gelaagdheid ervan. Ik zal dat doen aan de hand van de elementenleer.
 
Oerkrachten van de …

Lees meer

de Redactie

Overgave, een aspect van vertrouwen

‘Wat hebben stervenden nodig? Wat hebben wij nodig wanneer wij sterven?
Als antwoord op de vraag bij welke innerlijke houding vanuit de omgeving de stervende mens gebaat is, deelt Ruth Cooiman met ons haar theorie ‘V.E.R.T.R.O.U.W.E.N.’. Deze is ontstaan uit haar visie op én ervaring uit de hospicepraktijk en bestaat …

Lees meer

de Redactie

Departures

De film vertelt het ontroerende verhaal van Daigo, een cellist die vanwege de opheffing van zijn orkest noodgedwongen op zoek moet naar een nieuwe baan. Hij reageert op een advertentie waar iemand gevraagd wordt voor ‘Departures’ en het lijkt Daigo wel wat om een nieuwe carrière in de reiswereld te …

Lees meer

de Redactie

Naar de poëtica van de ander

Op 16 juni 2016 presenteerde Anne Goossensen tijdens haar inaugurele rede Naar de poëtica van de ander. De waarde van vrijwilligers in de palliatieve terminale zorg haar visie op onderzoek in de vorm van een drieluik: het zoeken naar de waarde van vrijwilligerswerk in de palliatieve terminale zorg, een filosofische …

Lees meer

Piet van Leeuwe...

Zwijgender-wijs

Ervaring één: ik rijd naar het huis van mijn dochter. Kleinkind Jet zit in de maxi cosi, achter mijn stoel. Ik praat met Jet. Jet zegt niets terug. Misschien slaapt ze wel. Ik blijf de hele weg tegen haar praten en als ik haar thuis aflever, vertel ik beide ouders …

Lees meer

de Redactie

Ritme, een aspect van vertrouwen

Wat hebben stervenden nodig? Wat hebben wij nodig wanneer wij sterven?
Als antwoord op de vraag bij welke innerlijke houding vanuit de omgeving de stervende mens gebaat is, deelt Ruth Cooiman met ons haar theorie ‘V.E.R.T.R.O.U.W.E.N.’. Deze is ontstaan uit haar visie op en ervaring uit de hospicepraktijk en bestaat …

Lees meer

Annemiek Schrij...

Storm

Precies een week geleden hebben we mijn broer begraven. Het stormde. Zeker toen zijn kist zakte. Mijn broer heeft voor zijn leven gevochten als een frontsoldaat. Zo zei hij het zelf. Nou ja, hij hijgde het. De afgelopen maand speelde zijn gevecht zich af aan buizen en slangen. Want hem …

Lees meer

de Redactie

Troost, een aspect van vertrouwen

Wat hebben stervenden nodig? Wat hebben wij nodig wanneer wij sterven?
Als antwoord op de vraag bij welke innerlijke houding vanuit de omgeving de stervende mens gebaat is, deelt Ruth Cooiman met ons haar theorie ‘V.E.R.T.R.O.U.W.E.N.’. Deze is ontstaan uit haar visie op en ervaring uit de hospicepraktijk en bestaat …

Lees meer

Ruth Cooiman, a...

Het Michaëlsfeest

 Stilstaan
bij jaarfeesten
maakt me bewust
dat de jaren voorbij
vliegen*
Op het deel van de aarde waar wij wonen, leven en bewegen we mee met het komen en gaan van de seizoenen. De uitzonderlijk mooie nazomer herinnert ons er dit jaar nog niet vaak aan, dat het herfstgetijde toch …

Lees meer

de Redactie

Tonio

‘Het stemt me trots, ook namens Tonio, dat u “ons” boek met zoveel betrokkenheid gelezen heeft, en mij daarvan verslag doet. Uw brief lezend weet ik weer waarom ik zoveel noodzaak voelde om mijn requiem te schrijven. Ik wilde Tonio, nu hij er het zwijgen toe deed, een stem geven …

Lees meer

Ineke Koedam

‘Maak mijn tas maar klaar’

Plotseling keek ze omhoog naar het raam en leek intens naar iets te staren. Vervolgens draaide zij zich naar mij toe en zei: ‘Pauline, alsjeblieft, wees nooit bang om dood te gaan. Ik heb een prachtig licht gezien waarnaar ik op weg was….Het was zo vredig en het kostte me …

Lees meer

de Redactie

Respect, een aspect van vertrouwen

Wat hebben stervenden nodig? Wat hebben wij nodig wanneer wij sterven?
Als antwoord op de vraag bij welke innerlijke houding vanuit de omgeving de stervende mens gebaat is, deelt Ruth Cooiman met ons haar theorie ‘V.E.R.T.R.O.U.W.E.N.’. Deze is ontstaan uit haar visie op en ervaring uit de hospicepraktijk en bestaat …

Lees meer

Piet van Leeuwe...

Ondraaglijk of bijna niet (alleen) te dragen?

De term ‘ondraaglijk’ wordt nogal eens gebruikt om zeer ernstig lijden in de laatste levensfase te omschrijven. Het is een term waar veel gewicht aan wordt toegekend, ook in juridisch opzicht. ‘Ondraaglijk’ lijden roept associaties op met een absolute patstelling voor zowel patiënt als zorgverlener. Een alarmerend schrikbeeld met een …

Lees meer

de Redactie

Eerbied, een aspect van vertrouwen

Wat hebben stervenden nodig? Wat hebben wij nodig wanneer wij sterven?
Als antwoord op de vraag bij welke innerlijke houding vanuit de omgeving de stervende mens gebaat is, deelt Ruth Cooiman met ons haar theorie ‘V.E.R.T.R.O.U.W.E.N.’. Deze is ontstaan uit haar visie op en ervaring uit de hospicepraktijk en bestaat …

Lees meer

de Redactie

De geboorte van een vlinder

Een man zat op een zonnige middag, in alle rust, te genieten in zijn tuin. Zijn oog viel op een cocon waar net wat beweging in kwam. Er verscheen een gaatje in de cocon en een vlinder probeerde met veel moeite zijn weg naar buiten te vinden door de kleine …

Lees meer

de Redactie

KRO-NCRV Zin in weekend

Luister hier het interview terug met onze voorzitter Ineke Koedam (start op ongeveer 34.25 min). Zij was zondag 18 september 2016 te gast bij Annemiek Schrijver in  Zin in Weekend op NPO 5 om te praten over de oprichting van het Landelijk Expertisecentrum Sterven en ‘aandacht voor sterven’.
 

Lees meer

Babs van den Bergh

De scan van Damocles

Het verschil tussen langzaam sterven en plotsklaps dood zijn werd ons – René en mij – schril duidelijk in de zomer van 2014. Een dag nadat we voor de laatste keer bij de oncoloog waren geweest, met wie we samen hadden besloten dat er geen behandelingen meer zouden volgen en …

Lees meer

de Redactie

Veiligheid, een aspect van vertrouwen

Wat hebben stervenden nodig? Wat hebben wij nodig wanneer wij sterven?
Als antwoord op de vraag bij welke innerlijke houding vanuit de omgeving de stervende mens gebaat is, deelt Ruth Cooiman met ons haar theorie ‘V.E.R.T.R.O.U.W.E.N.’. Deze is ontstaan uit haar visie op en ervaring uit de hospicepraktijk en bestaat …

Lees meer

Piet van Leeuwe...

Los kunnen laten

Je rol als arts is ondergeschikt aan het stervensproces. Steeds meer ziekenhuizen voorzien in palliatieve zorg. Een goede ontwikkeling, zegt palliatief consulent Piet van Leeuwen, maar de valkuil is wel dat het ‘ziekenhuiszorg’ wordt. Hij bepleit hulpverlening zonder behandeldrift, met oog voor de patiënt als sterveling.
In het hospice ben …

Lees meer

Annemiek Schrij...

Het sacrament van de stilte

Verwondering is een mooi woord, vind ik. Dan is het natuurlijk fijn als een televisieprogramma dat je mag maken die naam krijgt. De Verwondering. In het woordenboek staat er bij het woord verwondering onder andere verstomming. Misschien is dat woord nog wel meer intrigerend. Verstomming. Dat je bijkans je hand …

Lees meer

Ruth Cooiman, v...

Sterven en geboren worden

De afgelopen tijd mocht ik het weer meemaken: de ene dag bij een stervende, de volgende dag bij een barende aanwezig zijn…
Sinds twee maanden ben ik regelmatig bij haar om uitwendige therapie te geven. Met rozenolie wrijf ik dan ritmisch haar buik, benen en voeten in. Het is rustig …

Lees meer

Leo Fijen, lid ...

Getuigen

Er zijn van die ontmoetingen die je altijd bij zullen blijven. Aan het eind van een drukke donderdag reis ik naar Rozendaal waar het Leger des Heils ooit het eerste hospice van Nederland begon.
Doodziekte mensen kunnen daar sterven met persoonlijke aandacht en goede zorg die er op gericht zijn …

Lees meer

Ineke Koedam, o...

De dood, doodgewoon of een mysterie?

Angst en vrees
Tot het midden van de 20e eeuw was de dood een geaccepteerd deel van het leven. De meeste mensen stierven thuis, binnen hun eigen gemeenschap. Dankzij de medische vooruitgang is er veel veranderd. We leven langer en de meesten van ons sterven in een ziekenhuis of instelling. …

Lees meer

Esther Mostert,...

Mindful omgaan met sterven

Iedereen gaat dood, maar altijd te vroeg. Afscheid nemen willen we niet. Als het over sterven gaat staan verdriet en angst meteen hand in hand op de deur van je hart te kloppen. “NEEEEE” voel je elke vezel in je lichaam roepen. Natuurlijk wil je deze ongenodigde gasten niet binnen …

Lees meer

Yvonne Veltman,...

Last-minute trip

Voor de meeste mensen is de boodschap van doodgaan als een boeking voor een last-minute trip.
Onverwacht, vaak niet goed voorbereid, naar een onzekere bestemming.
Er gebeurt van alles in je leven tussen geboren worden en doodgaan. Gewoon bezig zijn met leven en denken over doodgaan, hoezo, waarom?
Elisabeth Kübler-Ross …

Lees meer